Chryzopraz. Polski kamień szlachetny

     Chryzopraz nie doczekał się jeszcze w naszym kraju takiej legendy jak bursztyn czy agat, jest prawie nieobecny w polskiej świadomości estetycz­nej. A przecież ten piękny kamień szlachetny, znany ludziom od wielu ty­sięcy lat, jak o tym świadczą najnowsze wykopaliska archeologiczne z ob­szaru Zjednoczonych Emiratów Arabskich czy też z Sudetów […].

     Chryzopraz zapisał się szczególnie w biżuterii i sztuce użytkowej średniowiecza, renesansu i baroku. […] Historia Dolnego Śląska jest kamieniami szlachetnymi pisana – w tym chryzoprazem. Jest on cząstką dziejów naszego regionu. Od dawna jest on przedmiotem dociekań i dyskusji mineralogów oraz badaczy kultury i religii.

Fragment Wstępu

     W pierwszej części publikacji omówiono rys historyczny i pierwsze tak pełne studium historyczno-fak­tograficzne postrzegania chryzoprazu w różnych epokach. W drugiej przedstawiono summę wiedzy mineralogicznej i gemmologicznej o chryzoprazie oraz główne jego złoża. W trzeciej nakreślono panoramę dziejów tego kamienia w sztu­kach pięknych od czasów najdawniejszych po współczesność.

Spis treści

Część I. Rys historyczny
1. Chryzopraz w neolitycznych kulturach Azji Przedniej
2. Chryzopraz w starożytnym Egipcie
3. Chryzopraz w pismach Teofrasta?
4. Chrysoprasius Pliniusza Starszego
5. Lapidaria greckie i rzymskie
6. Chryzopraz w Biblii
7. Dziesiąty kamień Niebiańskiej Jerozolimy
8. Lapidaria pisarzy chrześcijańskich
9. Lapidaria w epoce rozkwitu i schyłku średniowiecza
10. Chryzopraz w lapidariach renesansu i baroku
11. Próby sklasyfikowania chryzoprazu w epoce oświecenia
12. Chryzopraz na Śląsku

Część II. Mineralogia i gemmologia chryzoprazu
1. Skład i mikrostruktura
2. Charakterystyka makroskopowa
3. Odmiany mineralogiczne
4. Właściwości optyczne
   4.1. Barwa
   4.2. Rysa
   4.3. Połysk
   4.4. Przezroczystość
   4.5. Współczynnik załamania światła (n)
   4.6. Widma absorpcyjne (elektronowe)
   4.7. Luminescencja
5. Właściwości fizyczne
   5.1. Gęstość (ciężar właściwy)
   5.2. Twardość
   5.3. Przełam
6. Metody badań mineralogicznych i gemmologicznych
   6.1. Obserwacje mikroskopowe
   6.2. Badania rentgenograficzne
   6.3. Badania termiczne
   6.4. Mikroskopia elektronowa
   6.5. Metody spektroskopowe
      6.5.1. Spektroskopia absorpcyjna w podczerwieni (FT-IR)
      6.5.2. Elektronowy rezonans paramagnetyczny (EPR)
      6.5.3. Spektroskopia Ramana (FT-Raman)
      6.5.4. Spektroskopia elektronowa (optyczna)
      6.5.5. Metoda anihilacji pozytonów (PAS)
7. Chemizm chryzoprazów
8. Izotopy w chryzoprazach
9. Inkluzje (wrostki) w chryzoprazach
   9.1. Inkluzje stałe
   9.2. Inkluzje ciekłe i wielofazowe
   9.3. Oznaczenie temperatur powstawania chryzoprazów metodami homogenizacji i dekrepitacji
10. Identyfikacja i certyfikacja gemmologiczna chryzoprazu
11. Kamienie podobne do chryzoprazów
12. Imitacje
13. Rynek chryzoprazu
   13.1. Dawne notowania
   13.2. Współczesne normy wyceny
   13.3. Rodzaje szlifów
14. Geologiczne warunki występowania i geneza złóż chryzoprazów
15. Złoża chryzoprazów na Dolnym Śląsku
   15.1. Klasyczne złoża chryzoprazu
   15.2. Wydobycie i badania śląskiego chryzoprazu od XVIII w.
   15.3. Historia eksploatacji rud niklu i chryzoprazu na Dolnym Śląsku w XX wieku
   15.4. Perspektywy nowych wystąpień chryzoprazu na Dolnym Śląsku
16. Przegląd wybranych złóż chryzoprazów na świecie
   16.1. Australia
   16.2. Kazachstan
   16.3. Stany Zjednoczone Ameryki
   16.4. Rosja
   16.5. Bułgaria
   16.6. Hiszpania
   16.7. Macedonia Północna
   16.8. Portugalia
   16.9. Serbia i Kosowo
   16.10. Mjanma (Birma)
   16.11. Indie
   16.12. Indonezja
   16.13. Japonia
   16.14. Kambodża
   16.15. Zjednoczone Emiraty Arabskie
   16.16. Turcja
   16.17. Argentyna
   16.18. Brazylia
   16.19. Peru
   16.20. Tanzania
   16.21. Królestwo Eswatini
   16.22. Etiopia
   16.23. Madagaskar
   16.24. Namibia
   16.25. Południowa Afryka
   16.26. Nowa Kaledonia
   16.27. Iran

Część III. Chryzopraz w rzemiośle i sztuce
1. Ozdoby i biżuteria z chryzoprazu od czasów najdawniejszych po współczesność
   1.1. Biżuteria i skarabeusze starożytnego Egiptu i Bliskiego Wschodu
   1.2. Gliptyka i biżuteria klasycznej Grecji i Rzymu
   1.3. Amulety gnostyckie
   1.4. Chryzopraz w chrześcijańskiej sztuce i w biżuterii średniowiecza
   1.5. Sztuka renesansu i baroku
   1.6. Śląski chryzopraz w sztuce użytkowej fryderycjańskich Prus
   1.7. Sztuka użytkowa Europy XVIII/XIX w.
   1.8. Chryzopraz w zabytkach sztuki Chin i Ameryki
   1.9. Biżuteria wiktoriańska, secesyjna i modernistyczna
   1.10. Chryzopraz w nowoczesnym zdobnictwie
   1.11. Współczesne wyroby jubilerskie z chryzoprazem
2. Chryzopraz w sztukach pięknych XIX–XX w. – rzeźbie, mozaice, malarstwie
3. Chryzopraz w zbiorach muzealnych i kolekcjach prywatnych

Michał Sachanbiński, Mirosław Kuleba: "Chryzopraz. Polski kamień szlachetny". Oficyna Wydawnicza ATUT, Wrocław 2025. Okładka miękka, format 16 x 23,5 cm, stron 646, czarno-białe i kolorowe ilustracje